Kafkasya - Caucasus

KARAÇAY-MALKAR KÜLTÜRÜNDE ATASÖZLERİ

Doç. Dr. Ufuk TAVKUL

Atasözleri, bir kavramı, bir düşünceyi, bir olay ya da olguyu az sözle anlatmak ve daha etkili, daha inandırıcı kılmak için başvurulan anlatım yollarından biridir (Özdemir 1981:5)

Atasözleri uzun gözlemlere ve denemelere dayanan yargılarını öğüt, adet, gelenek, inanç niteliği içinde belirten, kalıplaşmış, özgün biçimleri bulunan öz deyişlerdir (Özdemir 1981:5)

Atasözlerinin en belirgin özelliği kısa ve özlü olmaları, az sözle çok şey anlatmalarıdır. Her atasözü bir genel kural, bir düstur niteliğindedir (Aksoy 1981:21)

Karaçay-Malkar folklorunun en zengin bölümlerinden biri atasözleridir. Karaçay-Malkar atasözlerinde onların Kafkas dağlarındaki zor hayat şartlarının izlerini, geçmiş dönemlerdeki sosyal, ekonomik, kültürel yapıları ile ilgili ipuçlarını görmek mümkündür.

Karaçay-Malkarlılar atasözlerine kendi dillerinde “Nart söz” adını verirler. “Nartlar” Kafkas halklarının mitolojilerinde, Kafkasyalıların ataları olduklarına inanılan efsanevi bir halktır. Abhaz, Adige, Oset, Çeçen gibi halklarla birlikte Karaçay-Malkar folklorunda da Nart efsaneleri geniş bir yer tutar. Başlıca kahramanları Örüzmek, Sosurka, Batırez, Kara Şavay, Alavgan, Fuk, Satanay Biyçe gibi adlar taşıyan Nart halkının, günümüzdeki Kafkasya halklarının ataları olduğuna dair inanç Kafkas halkları arasında oldukça yaygındır. Karaçay-Malkarlılar bu sebeple çok eski devirlerden beri atasözlerine “Nart söz” adını vermektedirler.

Kafkasyanın Orta Kafkaslar bölgesinde yaşayan ve Türkçenin Kıpçak lehçesi grubuna giren bir dilde konuşan Karaçay-Malkarlıların atasözleri ile Türkiye Türkçesinde yaşayan atasözleri arasında bir karşılaştırma yapıldığında benzer ya da aynı atasözlerinin her iki grupta da yer aldığı görülmektedir. Aşağıdaki örnekler Karaçay-Malkar ve Türkiye Türkçesindeki atasözleri arasında bir karşılaştırma yapma imkanını sağlarken, aralarındaki yakınlığı da ortaya koymaktadır.

Karaçay-Malkar

Açha açhanı tartadı.

(Para parayı çeker)

Türkiye

Para parayı çeker. (Özdemir 1981:148)

Karaçay-Malkar

Açnı amanı bolmaz

Toknu imanı bolmaz.

(Acın kötüsü olmaz)

(Tokun imanı olmaz)

Türkiye

Acın amanı, tokun imanı olmaz. (Aksoy 1996:26)

Karaçay-Malkar

Adamnı kılıgı işde belgili boladı.

(Adamın karakteri işte belli olur)

Türkiye

Adamın iyisi işbaşında belli olur. (Özdemir 1981:12)

Karaçay-Malkar

Agaç çirise özeginden çiriydi.

(Ağaç çürüse özünden çürür)

Türkiye

Ağacın çürüğü özünden olur. (Aksoy 1996:30)

Karaçay-Malkar

Akılı bolmaganga sakalı boluşmaz.

(Aklı olmayana sakalı yardım etmez)

Türkiye

Akıl olmayınca ne yapsın sakal? (Özdemir 1981:17)

Karaçay-Malkar

Akıllı sagış etginçi teli işin bitdirir.

(Akıllı düşününceye kadar deli işini bitirir)

Türkiye

Akıllı köprü arayıncaya dek deli suyu geçer. (Özdemir 1981:17)

Karaçay-Malkar

Alga çıkgan kulaknı artda çıkgan müyüz ozar.

(Önce çıkan kulağı sonra çıkan boynuz geçer)

Türkiye

Boynuz kulaktan sonra çıkar ama kulağı geçer. (Aksoy 1981:179)

Karaçay-Malkar

Alma tereginden keng ketmez.

(Elma ağacından uzağa gitmez)

Türkiye

Armut ağacından uzak düşmez. (Aksoy 1996:45)

Karaçay-Malkar

Anasına karab kızın al.

(Anasına bakıp kızını al)

Türkiye

Anasına bak kızını al. (Özdemir 1981:26)

Karaçay-Malkar

Artık mal köz çıgarmaz.

(Fazla mal göz çıkarmaz)

Türkiye

Fazla mal göz çıkarmaz. (Saraçbaşı-Minnetoğlu 1982:154)

Karaçay-Malkar

At iyesin tanır.

(At sahibini tanır)

Türkiye

At binicisini tanır. (Özdemir 1981:3)

Karaçay-Malkar

At urmaz deme, it kabmaz deme.

(At vurmaz deme, it kapmaz deme)

Türkiye

Atım tepmez, itim kapmaz deme. (Özdemir 1981:32)

Karaçay-Malkar

Ata şohu tas bolmaz.

(Ata dostu kaybolmaz)

Türkiye

Ata dostu oğula mirastır. (Özdemir 1981:30)

Karaçay-Malkar

Asıl azmaz, gemha tozmaz.

(Asil bozulmaz, ipekli kumaş eskimez)

Türkiye

Asıl azmaz, bal kokmaz. (Özdemir 1981:29)

Karaçay-Malkar

Arba avgandan sora col körgüztüvçü köb bolur.

(Araba devrildikten sonra yol gösteren çok olur)

Türkiye

Araba devrildikten sonra yol gösteren çok olur. (Özdemir 1981)

Karaçay-Malkar

Arbanı allı kalay barsa artı da alay baradı.

(Arabanın önü nasıl giderse, arkası da öyle gider)

Türkiye

Arabanın ön tekerleği nereden geçerse art tekerleği de oradan geçer. (Özdemir 1981:27)

Karaçay-Malkar

Ayıbsız teng izlegen tengsiz kalır.

(Ayıpsız arkadaş arayan arkadaşsız kalır)

Türkiye

Ayıpsız yar arayan yarsız kalır. (Özdemir 1981:35)

Karaçay-Malkar

Az bergen cürekden, köb bergen baylıkdan.

(Az veren yürekten, çok veren zenginlikten)

Türkiye

Az veren candan, çok veren maldan. (Özdemir 1981:36)

Karaçay-Malkar

Aznı almagan köbden kuru kalır.

(Azı almayan çoktan mahrum kalır)

Türkiye

Aza kanaat etmeyen çoğu bulamaz. (Saraçbaşı-Minnetoğlu 1982:71)

Karaçay-Malkar

Bal-bal degen bla avuzga tatuv kelmez.

(Bal-bal demekle ağza tat gelmez)

Türkiye

Bal-bal demekle ağız tatlanmaz. (Özdemir 1981:39)

Karaçay-Malkar

Bal bolsa çibin tabılır.

(Bal olsa sinek bulunur)

Türkiye

Bal olan yerde sinek bulunur. (Özdemir 1981:40)

Karaçay-Malkar

Bal tuthan barmagın calar.

(Bal tutan parmağını yalar)

Türkiye

Bal tutan parmağını yalar. (Saraçbaşı-Minnetoğlu 1982:77)

Karaçay-Malkar

Baş carılsa börk içinde, kol sınsa ceng içinde.

(Baş yarılsa börk içinde, el kırılsa yen içinde)

Türkiye

Baş yarılır börk içinde, kol kırılır yen içinde. (Özdemir 1981:42)

Karaçay-Malkar

Baş kalay barsa, ayak da alay baradı.

(Baş nasıl gitse, ayak da öyle gider)

Türkiye

Baş nereye giderse, ayak da oraya gider. (Özdemir 1981:42)

Karaçay-Malkar

Baynı malı carlını avzun avrutur.

(Zenginin malı fakirin ağzını ağrıtır)

Türkiye

Zenginin malı züğürdün çenesini yorar. (Özdemir 1981:87)

Karaçay-Malkar

Borçha içgenni başı eki kere avrur.

(Borca içenin başı iki kere ağrır)

Türkiye

Borca içen iki kez sarhoş olur. (Özdemir 1981:49)

Karaçay-Malkar

Boş cürügenden ese boşuna işle.

(Boş yürümektense boşuna çalış)

Türkiye

Boş gezmekten bedava çalışmak yeğdir. (Özdemir 1981:52)

Karaçay-Malkar

Börünü azıgı boranda.

(Kurdun azığı fırtınada)

Türkiye

Kurt dumanlı havayı sever. (Özdemir 1981:129)

Karaçay-Malkar

Börü da honşu koşuna çabmaydı.

(Kurt bile komşu ağıla saldırmaz)

Türkiye

Kurt komşusunu yemez. (Özdemir 1981:129)

Karaçay-Malkar

Buday cetse orak bagalı bolur.

(Buğday yetişince orak kıymetli olur)

Türkiye

Buğday başak verince orak pahaya çıkar. (Özdemir 1981:53)

Karaçay-Malkar

Bügüngü işni tamblaga kaldırma.

(Bugünkü işi yarına bırakma)

Türkiye

Bugünün işini yarına bırakma. (Özdemir 1981:53)

Karaçay-Malkar

Cel keltirgenni suv eltir.

(Yelin getirdiğini su götürür)

Türkiye

Yel ile gelen sel ile gider. (Özdemir 1981:156)

Karaçay-Malkar

Cılamagan caşha anası emçek salmaz.

(Ağlamayan çocuğa anası meme vermez)

Türkiye

Ağlamayan çocuğa meme vermezler. (Özdemir 1981:14)

Karaçay-Malkar

Çakırılmagan cerge barma, çakırılgan cerden kalma.

(Çağırılmayan yere gitme, çağırılan yerden kalma)

Türkiye

Çağırılan yere erinme, çağırılmayan yere görünme. (Özdemir 1981:58)

Karaçay-Malkar

Çakırılmagan konak törge atlamaz.

(Çağırılmayan misafir başköşeye geçmez)

Türkiye

Davetsiz gelen döşeksiz oturur. (Özdemir 1981:64)

Karaçay-Malkar

Çıkmagan candan umut kurumaz.

(Çıkmayan candan umut kesilmez)

Türkiye

Çıkmadık canda umut vardır. (Özdemir 1981:59)

Karaçay-Malkar

Eki harbız bir uvuçha sıyınmaz.

(İki karpuz bir avuca sığmaz)

Türkiye

İki karpuz bir koltuğa sığmaz. (Özdemir 1981:105)

Karaçay-Malkar

Ertde turgan col alır, ertde üylengen töl alır.

(Erken kalkan yol alır, erken evlenen döl alır)

Türkiye

Erken kalkan yol alır, erken evlenen döl alır. (Özdemir 1981:80)

Karaçay-Malkar

Eki kama bir kınga sıyınmaz.

(İki kama bir kına sığmaz)

Türkiye

İki kılıç bir kına girmez. (Aksoy 1996:141)

Karaçay-Malkar

Eşekge altın cükleseng da eşekley kalır.

(Eşeğe altın yüklesen de eşek olarak kalır)

Türkiye

Eşeğe altın semer vursalar yine eşektir. (Özdemir 1981:82)

Karaçay-Malkar

Eşekge mingen birinçi ayıb, andan cıgılgan ekinçi ayıb.

(Eşeğe binmek birinci ayıp, ondan düşmek ikinci ayıp)

Türkiye

Eşeğe binmek bir ayıp, düşmek iki ayıp. (Aksoy 1996:115)

Karaçay-Malkar

Har gokka hansnı iyisi başha.

(Her çiçeğin kokusu başkadır)

Türkiye

Her çiçeğin kokusu bir olmaz. (Saraçbaşı-Minnetoğlu 1982:175)

Karaçay-Malkar

Kama cara bitelir, avuz cara bitelmez.

(Kama yarası kapanır, ağız yarası kapanmaz)

Türkiye

Bıçak yarası geçer, dil yarası geçmez. (Saraçbaşı-Minnetoğlu 1982:84)

Karaçay-Malkar

Karga karganı közün almaz.

(Karga karganın gözünü çıkarmaz)

Türkiye

Karga karganın gözünü oymaz. (Aksoy 1996:152)

Karaçay-Malkar

Kazanda bolsa çolpuga çıgar.

(Kazanda olsa kepçeye çıkar)

Türkiye

Çanağa ne doğrarsan kaşığına o çıkar. (Özdemir 1981:58)

Karaçay-Malkar

Keleçige ölüm cok.

(Elçiye ölüm yok)

Türkiye

Elçiye zeval olmaz. (Özdemir 1981:77)

Karaçay-Malkar

Kızıng honşu üyde catmasın

Caşıng bazar hant tatmasın.

(Kızın komşu evde yatmasın)

(Oğlun pazar yiyeceği tatmasın)

Türkiye

Kızın varsa el yatağında yatmasın

Oğlun varsa el ekmeği tatmasın. (Aksoy 1996:160)

Karaçay-Malkar

Kögetni igisin ayü aşar.

(Meyvenin iyisini ayı yer)

Türkiye

Armudun iyisini ayı yer. (Özdemir 1981:15)

Karaçay-Malkar

Közden ketgen kölden keter.

(Gözden giden gönülden gider)

Türkiye

Gözden ırak olan gönülden de ırak olur. (Özdemir 1981:91)

Karaçay-Malkar

Kuru tuluk süyelmez.

(Boş tulum dik durmaz)

Türkiye

Boş çuval dik durmaz. (Özdemir 1981:51)

Karaçay-Malkar

Külme kartha kelir başha.

(Gülme yaşlıya gelir başa)

Türkiye

Gülme komşuna gelir başına. (Özdemir 1981:92)

Karaçay-Malkar

Kündüz çırak candırgan keçe karangıda kalır.

(Gündüz mum yakan gece karanlıkta kalır)

Türkiye

Gündüzün mum yakan geceleyin bulamaz. (Özdemir 1981:92)

Karaçay-Malkar

Mahtangan iynek çelegine boyar

(Öğünen inek kovasına pisler)

Türkiye

Öğünen inek evleğe pisler. (Aksoy 1996:177)

Karaçay-Malkar

Mart ketmey dert ketmez

(Mart gitmeden dert gitmez)

Türkiye

Mart ayı dert ayı. (Özdemir 1981:134)

Karaçay-Malkar

Mejgit ullu bolsa da afendi bilgenin aytır.

(Cami büyük olsa da imam bildiğini söyler)

Türkiye

Cami ne kadar büyük olsa imam bildiğini okur. (Saraçbaşı-Minnetoğlu 1982:100)

Karaçay-Malkar

Ortak ögüzden buzov aşhı.

(Ortak öküzden buzağı iyidir)

Türkiye

Ortaklık öküzden buzağı yeğdir. (Saraçbaşı-Minnetoğlu 1982:228)

Ortak inekten başına buzağı iyidir. (Aksoy 1996:176)

Karaçay-Malkar

Ot bolmagan cerden tütün çıkmaz.

(Ateş olmayan yerden duman çıkmaz)

Türkiye

Ateş olmayan yerden duman tütmez. (Saraçbaşı-Minnetoğlu 1982:64)

Karaçay-Malkar

Ölgen eşek börüden korkmaz.

(Ölmüş eşek kurttan korkmaz)

Türkiye

Ölmüş eşek kurttan korkmaz. (Özdemir 1981:145)

Karaçay-Malkar

Ölgen ölse da kalgan kalır.

(Ölen ölse de kalan kalır)

Türkiye

Ölenle ölünmez. (Özdemir 1981:145)

Karaçay-Malkar

Sabiyni cumuşha iy, ızından kesing bar.

(Çocuğu işe gönder, peşinden kendin git)

Türkiye

Çocuğu işe sal, ardınca sen git. (Özdemir 1981:60)

Karaçay-Malkar

Sen biy, men cüyüshan,

Kayda bizni eşekge kuvuşhan.

(Sen bey, ben prens)

(Nerede bizim eşeğe kolan kayışı)

Türkiye

Sen ağa, ben ağa, bu ineği kim sağa. (Saraçbaşı-Minnetoğlu 1982:244)

Karaçay-Malkar

Suv çelekni tübü suvda kalır.

(Su kovasının dibi suda kalır)

Türkiye

Su testisi su yolunda kırılır. (Özdemir 1981:162)

Karaçay-Malkar

Sütden avzu küygen suvnu ürüb urtlar.

(Sütten ağzı yanan suyu üfleyip içer)

Türkiye

Sütten ağzı yanan ayranı üfleyerek içer. (Özdemir 1981:163)

Karaçay-Malkar

Tama tama köl bolur.

(Damlaya damlaya göl olur)

Türkiye

Damlaya damlaya göl olur. (Özdemir 1981:64)

Karaçay-Malkar

Tav ne miyik bolsa da avuş tabılır.

(Dağ ne kadar yüksek olsa da geçit bulunur)

Türkiye

Dağ ne kadar yüce olsa yol üstünden aşar. (Özdemir 1981:63)

Karaçay-Malkar

Tav tavga tübemeydi, adam adamga tübeydi.

(Dağ dağa kavuşmaz, insan insana kavuşur)

Türkiye

Dağ dağa kavuşmaz, insan insana kavuşur. (Özdemir 1981:63)

Karaçay-Malkar

Tavuk tüşü tarı bürtük.

(Tavuğun düşü darı tanesi)

Türkiye

Aç tavuk düşünde darı görür. (Özdemir 1981:11)

Karaçay-Malkar

Teli kolannı süyer.

(Deli alacayı sever)

Türkiye

Deli alacayı sever. (Aksoy 1996:88)

Karaçay-Malkar

Teli şohungdan akıllı cavung aşhı.

(Deli dostundan akıllı düşmanın iyidir)

Türkiye

Deli dostun olacağına akıllı düşmanın olsun. (Özdemir 1981:65)

Karaçay-Malkar

Temir suvugunçu cazıladı.

(Demir soğuyuncaya kadar şekil verilir)

Türkiye

Demir tavında döğülür. (Özdemir 1981:66)

Karaçay-Malkar

Tengizni malın tonguz aşar.

(Denizin malını domuz yer)

Türkiye

Devlet malı deniz, yemeyen domuz. (Saraçbaşı-Minnetoğlu 1982:122)

Karaçay-Malkar

Terekni alması köb bolsa başın enişge tutar.

(Ağacın meyvesi çok olsa başını aşağı tutar)

Türkiye

Ağaç meyvesi olunca başını aşağı salar. (Özdemir 1981:13)

Karaçay-Malkar

Teşikli taş cerde kalmaz.

(Delikli taş yerde kalmaz)

Türkiye

Delikli taş yerde kalmaz. (Özdemir 1981:65)

Karaçay-Malkar

Töngeregen taşha tük çıkmaz.

(Yuvarlanan taşta yosun çıkmaz)

Türkiye

Yuvarlanan taş yosun tutmaz. (Özdemir 1981:185)

Karaçay-Malkar

Ullu söleşme da ullu kab.

(Büyük konuşma büyük ye)

Türkiye

Büyük lokma ye, büyük söyleme. (Özdemir 1981:54)

Yüksek Kafkas dağları ile çevrili, zor tabiat şartlarına sahip bir ortamda, hayvancılığa dayalı bir ekonomiye sahip olan Karaçay-Malkarlılar’ın sosyo-kültürel yapıları da bu çevre içinde şekillenmiş ve gelişmiştir. Bu hayat tarzının izlerini atasözlerinde görmek mümkündür. Tabiatla, dağlarla, çeşitli yabani ve evcil hayvanlarla ilgili atasözlerinin çokluğu bu gerçeğe işaret etmektedir. Kahramanlık, yiğitlik, mertlik, tok gözlülük ile ilgili atasözleri de Karaçay-Malkar halkının karakteri ve dünya görüşü ile yakından ilgilidir.

Not: Bu bölüm Ufuk TAVKUL’un “Karaçay-Malkar Atasözleri” adlı kitabından alınmıştır.